Voiceless Mass
Over de voorstelling
Jesus‘ blood never failed me yet Never failed me yet
Jesus‘ blood never failed me yet There‘s one thing I know
For he loves me so
Na de opname van Jesus’ Blood Never Failed Me Yet voor het Obscure Records-label van Brian Eno, hadden de muzikanten nog éénbijzondere wens voor Gavin Bryars:
“Please don’t include our names in the liner notes, because it will damage our careers.”
De geschiedenis gaf hen ongelijk. Het vinyl, met op de andere zijde The Sinking of the Titanic, werd een van de lievelingsplaten van Tom Waits en kreeg wereldwijd een cultstatus bij een devoot publiek.
Te kort door de bocht zouden we kunnen stellen dat er componisten zijn die schilderen, en componisten die beeldhouwen. De eersten vertrekken van het lege blad om vervolgens laag per laag hun kunstwerk te realiseren. Bij de tweede categorie zou je kunnen zeggen dat het kunstwerk reeds aanwezig is: het komt erop aan het juiste materiaal te kiezen en het overtollige weg te kappen.
Gavin Bryars is een beeldhouwer.
In 1971 krijgt hij van de BBC afgedankte audiotapes van een documentaire over het ruige straatleven in Londen. Hij besluit ernaar te luisteren en stoot op een dakloze man die al improviserend een religieus lied zingt. Wie de man is of wat hij zingt, heeft men nooit kunnen achterhalen. Maar in die dertien maten schuilt iets bijzonders. Het fragment, gezongen met een zuivere intonatie in la groot en voorzien van opmerkelijke harmonische wendingen, was een stuk waar Bryars naar kon blijven luisteren. Zijn enige taak bestond er nog in om het audiofragment te harmoniseren en te orkestreren. Bryars voorzag de hymne van een haast sentimentele begeleiding, waarbij het stuk begint met enkel de stem van de dakloze man, die geleidelijk aan luider wordt. Eén voor één vervoegen instrumenten zich bij hem, waardoor een groot crescendo ontstaat dat vervolgens weer oplost, tot alleen zijn stem overblijft.
Misschien schuilt de verpletterende kracht van dit werk wel in het feit dat de zanger anoniem is. Iedereen kan zich met hem associëren, terwijl hij tegelijk een hoopvolle boodschap uitdraagt:
“Jesus’ blood never failed him yet.”
Elke eerste donderdag van november voert Gavin Bryars dit werk uit met leden van The Choir With No Name tijdens de jaarlijkse Commemoration Service for Those Who Have Died Homeless in St Martin-in-the-Fields. Het staat in zijn agenda ingepland tot hij 99 jaar wordt.
Waartoe leidt het woeden van de volken,
het rumoer van de naties? Tot niets.
De koningen van de aarde komen in verzet,
de wereldmachten spannen samen
tegen de Heer en zijn gezalfde:
“Wij moeten hun juk afwerpen,
ons van hun boeien bevrijden.”
Daarom, koningen, wees verstandig;
wees gewaarschuwd, leiders van de aarde.
Onderwerp u, toon de Heer uw ontzag,
breng hem bevend uw hulde.
Bewijs eer aan zijn zoon met een kus,
anders ontvlamt zijn woede
en loopt uw weg dood,
want bij het geringste ontsteekt hij in toorn.
Gelukkig wie schuilen bij hem.
Voor David Byrne is het simpel:
“We werken in zekere zin, bewust of onbewust, achteruit en maken muziek die past bij het podium dat ons ter beschikking staat.”
Context is alles, niet in het minst voor Ralph Vaughan Williams en zijn beroemde Fantasia on a Theme by Thomas Tallis.
Na zijn studies bij Maurice Ravel schreef Vaughan Williams een werk voor Gloucester Cathedral — bekend uit de Harry Potter-films — voor het Three Choirs Festival. Geen drie koren, maar drie groepen strijkers van verschillende grootte positioneerde hij apart in de ruimte. Zo kon een grote groep strijkers dialogeren met een solistisch strijkkwartet. Een nonet, achteraan opgesteld in de kerk, creëerde tegelijkertijd echo’s en klonk als een orgel.
Een vooraf opgelegde muzikale structuur kon uiteraard niet beantwoorden aan deze creatieve opstelling met nieuwe akoestische mogelijkheden. Het werd dan ook een Fantasia.
De mosterd haalde Vaughan Williams bij Thomas Tallis, die in 1567 het verboden Psalterium van Aartsbisschop Parker van muziek had voorzien. Het is de toonzetting van Psalm 2, met zijn typerende frygische modus, die de aandacht van Vaughan Williams trok en de kern van zijn compositie zou vormen.
In deze psalm voel je de spanning tussen staat en religie, maar hoor je ook God spreken, die de totale onderwerping van de koningen eist, op straffe van totale vernietiging. Het klinkt bekend in de oren.
De woorden worden in deze Fantasia niet uitgesproken, maar gestreken en gepizzicatood door drie groepen strijkers, verdeeld over de OLV-kerk.
Heb je zieke benen,
Jicht of rheumatiek,
Ga naar Sequah henen,
Geneest je met muziek!
Sint-Niklaas, 1891, Grote Markt.
De “wonderdokter” Charles Davenport (Sequah) trekt met een vergulde praalwagen door Sint-Niklaas om reclame te maken voor zijn geneeskrachtige olie op basis van een prairiebloem.
Jicht en reuma zouden na gebruik definitief tot het verleden behoren. Sequah verblijft gedurende een maand in Hotel de Spiegel en is dagelijks op de Grote Markt terug te vinden voor zijn wonderbaarlijke genezingen, waarbij Harmonie De Kunstvrienden alles uit de kast moest halen om boven het gekerm van de patiënten uit te komen. Foto’s van voor en na gelden als onweerlegbaar bewijs.
Uiteraard was Sequah een kwakzalver. Getooid in traditionele kledij van de Indigenous Peoples uit Noord-Amerika draaide hij, in combinatie met veel spektakel, de mensen een rad voor de ogen. Stijf van de pijn en op basis van een exotisch beeld van een “krijgersvolk” dat dicht bij de natuur stond, hoopten de Sint-Niklazenaren verlossing te vinden uit hun pijnlijke bestaan.
In 2021 krijgt Raven Chacon de opdracht voor een nieuwe compositie die op Thanksgiving in een kerk zou worden uitgevoerd. Een uiterst problematische datum voor Chacon, die is opgegroeid in de Navajo Nation Reservation. De katholieke kerk was immers verantwoordelijk voor misbruik en culturele onderdrukking van de Indigenous Peoples.
Voiceless Massis geen mis, eerder een uitgesponnen lament.Ofin de woorden vanRavenChacon:Voiceless Mass considers the futility of giving voice to the voiceless, when cedingspace is never an option for those in power.
Ook al is Thanksgiving voor Chacon eerder een rouwdagen, toch besluit hij de dialoog aan te gaan en een Voiceless Mass te schrijven voor ensemble en — heel symbolisch — orgel. Voor Calvijn was het orgel immers nog “de sirene van de duivel” die de individuele christenen monddood maakte. Later zou dit instrument uitgroeien tot het symbool van de lofprijzing van God.
Er zijn geen menselijke stemmen te horen in Voiceless Mass, wel strijk-, blaas- en percussie-instrumenten die rondom het publiek staan opgesteld. Door het gebruik van kwarttonen in combinatie met gewone halve tonen en subtiele sinustonen wordt de ruimte letterlijk aan het trillen gebracht. De kerk davert en er is, op een paar passages na, geen plaats voor de klassieke westerse harmonie.
De ceremonie opent met een slag op de crotales, een prachtig ambigu instrument met een indringende klank dat zowel met percussie als met strijkstok kan worden bespeeld. Men kan er dus afwisselend mee slaan of zalven. De basdrum eist tegen het einde van het stuk een haastdramatische hoofdrol op en bepaalt als een hartslag het tempo tot de druk niet meer te houden is.
Een opmerkelijk moment is wanneer de dirigent zijn haast sjamanistische rol tussen componist, muzikant en publiek opgeeft en via de armen zuiver de seconden uitbeeldt. Het is een synchronisatiemethode die John Cage eerder gebruikte in zijn pianoconcerto onder leiding van choreograaf Merce Cunningham. Het priesterachtige aura rondom de dirigent wordt zo weggenomen, waardoor het lichaam gereduceerdwordt tot een zuiver mechanisch instrument.
Voiceless Mass is geen mis, eerder een uitgesponnen lament.
Of in de woorden van Raven Chacon:
“Voiceless Mass considers the futility of giving voice to the voiceless, when ceding space is never an option for those in power.”
Pieter Matthynssens
Met dank aan Ronny De Mulder voor het verhaal over de wonderdokter
